ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, 19 ਜੂਨ (ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ)-  ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤੇ (Memorandum of Understanding – MOU) ਦੇ ਲੀਕ ਹੋਏ ਮਸੌਦੇ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ 300 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਉਸ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਵੱਲ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ 300 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਕਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਰਾਨ ਦੇ ਜੰਮ੍ਹੇ ਹੋਏ (Frozen) ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦੇ ਫੰਡ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਕਮ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ।

ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 300 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਪੈਕੇਜ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਰਕਮ ਇਰਾਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ, ਉਦਯੋਗ, ਆਵਾਜਾਈ, ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪੈਕੇਜ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਢਾਂਚਾ ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ 60 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ (Sanctions) ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਹੈ। ਮਸੌਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਥੀ ਇਰਾਨ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ, IAEA ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਿਮਤ ਸਮਾਂ-ਸੂਚੀ ਤਹਿਤ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਵ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ (Treasury Department) ਇਰਾਨੀ ਕੱਚੇ ਤੇਲ, ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਬੈਂਕਿੰਗ, ਬੀਮਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਛੂਟ (Waivers) ਜਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਤੇਲ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰ ਸਕੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਵੀ ਤੇਲ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਲਾਈ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਜੰਮ੍ਹੇ ਹੋਏ ਫੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਰਾਨ ਦੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਅਜੇ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਇਹ ਫੰਡ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।

ਪਰਮਾਣੂ ਮਸਲੇ ‘ਤੇ ਇਰਾਨ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਸੰਮ੍ਰਿੱਧੀ (Enriched Uranium) ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਮ੍ਰਿੱਧ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨੂੰ IAEA ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਘੱਟ ਸੰਮ੍ਰਿੱਧ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ ਹੋਰਮੁਜ਼ (Strait of Hormuz) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇਲ ਰਸਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਰਾਨ ਤੁਰੰਤ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਮਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਟਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ ਅਤੇ 60 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤਾ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੰਘਣ ਲਈ ਕੋਈ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਈ ਸਵਾਲ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਰਾਨ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਟਰੰਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਇਰਾਨ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਸੈਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਵਧੀਆਂ ਤੇਲ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਗਲੇ 60 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਤੇਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।